قبل از آنست بعد از ذكر * ( وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ ) * بر سبيل استطراد است از مقاتل مرويست كه رؤساى يهود مثل كعب و ابى ياسر و ابى رافع و كنانه و ابن صوريا نزد عبد اللَّه بن سلام و اصحاب او آمدند و ايشان را بر اسلام آوردن ملامت كردند حقتعالى اين آيه فرستاد كه * ( لَنْ يَضُرُّوكُمْ ) * هرگز ضرر نتوانند رسانيد بشما * ( إِلَّا أَذىً ) * مگر اندك آزارى مانند طعن در اسلام شما و دعوت شما بكفر و بهتان نهادن بر شما و شما را بقتال خود ترسانيدن * ( وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ ) * و اگر كارزار كنند با شما * ( يُوَلُّوكُمُ الأَدْبارَ ) * برگردانند پشتها را بر شما و بهزيمت روند * ( ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ ) * پس از هزيمت يارى كرده نشوند يعنى نه از خلق يارى بينند و نه از حق مددكارى اول نفى اضرار ايشان فرموده بسوى آنچه بگفتار آرند و تقرير اين نمود به آنكه اگر بقتال قيام نمايند مغلوب و مهزوم گردند و بعد از آن اخبار فرموده به آنكه عاقبت ايشان عجز و خذلانست و ذكر ثم كه از براى تراخيست بجهة تفاوت مرتبه است زيرا كه تسلط خذلان بر ايشان اعظم است از اخبار بتوليت ادبار و اين اخبار از مغيباتيست كه موافق واقع شده زيرا كه حال بنى قريظه و بنى نضير و بنى قينقاع و يهود خيبر برين منوال واقع شد چه با پيغمبر ( ص ) محاربه كردند و مهزوم شدند و بر غير سب و طعن قدرت نداشتند كه ضررى باهل اسلام رسانند و آخر بمذلت جزيه و هوان نفس گرفتار شدند كما قال * ( ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ ) * زده شد يعنى وضع كرده شد بر يهودان خوارى كه آن هدر نفس است و مال و اهل بحيثيتى كه هرگز از ايشان منفك نگردد و يا مراد ضرب جزيه است و يا علامت مذلت و خوارى بر ايشان وضع ضرب بمعنى الزام است كما يقال ( ضرب فلان الضريبة على عبده اى الزمها اياه ) و به صحت پيوسته كه يهود قبل از زمان اسلام جزيه بمجوس ميدادند پس دايم بمذلت مبتلا بودند و قوله أَيْنَما ثُقِفُوا متعلقست به ( ضرية اى الزمها اياه فى اى وقت وجدوا ) يعنى ذلت و خوارى لازم ايشان باشد هر كجا يافت شوند * ( إِلَّا ) * استثناء منقطع است يعنى خوارى لازم ذات ايشانست ليكن ايشان را زنهار ميدهند * ( بِحَبْلٍ مِنَ اللَّه ) * بعهدى از خدا كه قبول جزيه است * ( وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ ) * و عهدى از مؤمنان كه آن ذمت است و غير آن از وجوه امان و در كشاف و انوار گفته كه الا استثناست از اعم احوال و بحبل در موضع حالست اى ( ضربت عليهم الذلة فى عامة الاحوال الا معتصمين او ملتبسين بذمة اللَّه و ذمة المسلمين ) يعنى در جميع احوال ذلة و خوارى نفس لازم ايشانست كه آن هدر نفس و مال و اهل است مگر در حالتى كه اعتصام كننده باشند بذمة